Diyarbakır’ın Belediye Defteri: Osmanlı’dan Bugüne Kim, Nasıl Yönetti?

DİYARBAKIR – Tarih boyunca pek çok medeniyete başkentlik yapmış olan Diyarbakır, modern belediyecilik serüveninde de Türkiye siyasetinin en kritik duraklarından biri oldu. Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’in ilanına, askeri darbelerden büyükşehir statüsüne kadar kentin yerel yönetim hafızası, adeta Türkiye’nin bir özeti niteliğinde.

Osmanlı’nın Mirası: İlk Adımlar (1865-1922)
Diyarbakır’da modern belediyeciliğin temelleri, 1865 yılında "Diyarbakır Şehremaneti" adıyla atıldı. Dönemin çok kültürlü yapısını yansıtan bu yönetimde, ilk belediye başkanı Abdüllatif Efendi iken yardımcılığını Ermeni Osib Efendi yürütüyordu. Suriçi’nin doğu ve batı yakasının ayrı idare edildiği bu dönemde, Dr. Bedros Efendi gibi gayrimüslim tebaadan isimler de yönetimde aktif rol aldı.

Cumhuriyet'in İlanı ve Tek Partili Dönem (1922-1950)
Ankara Hükümeti’nin çıkardığı yeni kanunla birlikte 1922’de Cumhuriyet dönemi belediyeciliği başladı. İlk başkan Müftüzade Mantinci Hüseyin Efendi (1922-1925) kentin geçiş sürecini yönetti. 1937 yılında bizzat Mustafa Kemal Atatürk'ün emriyle "Diyarbekir" isminin "Diyarbakır"a dönüştürülmesi kararını alan meclisin başında Şeref Uluğ bulunuyordu. Bu dönemde Nazım Önen (1925-1928 / 1939-1944) ve Adil Tigrel (1935-1940) gibi isimler kentin modernleşme ve imar çalışmalarına öncülük etti.

Çok Partili Hayat ve Askeri Kesintiler (1950-1980)
1950 seçimleriyle birlikte yerel yönetimde de rekabet kızıştı. Demokrat Parti döneminde Mehmet Nuri Onur (1950-1957) kentin sosyal hayatında önemli değişimlere imza attı. 1960 askeri darbesiyle yönetim bir süreliğine valilere (Niyazi Akı, Namık Kemal Şentürk) devredildi. 1963-1973 yılları arasında on yıl gibi uzun bir süre görev yapan Nejat Cemiloğlu, Diyarbakır’ın genişlemesi ve altyapı çalışmalarında sembol bir isim oldu. 1977’de bağımsız aday olarak kazanan Mehdi Zana, 12 Eylül 1980 darbesine kadar görevde kalarak kentin en hareketli siyasi dönemlerinden birine tanıklık etti.

Büyükşehir Statüsü ve Yeni Siyaset (1984-2016)
1984'te ANAP döneminde seçilen Nurettin Dilek, kentin modern imar planları üzerinde çalıştı. 1993 yılında Diyarbakır "Büyükşehir" statüsü kazandı. Bu statüyle seçilen ilk başkan Refah Partisi'nden Ahmet Bilgin (1994-1999) oldu; Bilgin dönemi, kentin varoşlarının düzenlenmesi ve sosyal projelerle anıldı.

1999 yılından itibaren bölge siyasetinde yeni bir döneme girildi. HADEP’li Feridun Çelik kentin ilk Kürt siyasi geleneğinden gelen başkanı oldu. Ardından gelen Osman Baydemir (2004-2014), Dicle Vadisi Projesi ve kültürel festivallerle Diyarbakır’ın çehresini değiştirmeye çalıştı. 2014’te ise Gültan Kışanak ve Fırat Anlı, "eş başkanlık" modeliyle göreve başladılar.

Kayyımlar ve Günümüz (2016-2026)
2016 yılında İçişleri Bakanlığı tarafından başlatılan kayyım süreciyle yönetim, sırasıyla Cumali Atilla, Hasan Basri Güzeloğlu, Münir Karaloğlu ve Ali İhsan Su gibi mülki amirlere devredildi. Bu dönemlerde daha çok büyük altyapı, asfaltlama ve millet bahçeleri gibi devlet destekli makro projelere odaklanıldı.

31 Mart 2024’te yapılan son yerel seçimlerde DEM Parti adayı Ayşe Serra Bucak Küçük ve Doğan Hatun göreve geldi. Günümüzde yönetim; "katılımcı bütçe", "akıllı kaldırımlar" ve "kadın odaklı hizmetler" gibi yeni nesil belediyecilik projeleriyle kentin yüzyıllık mirasını geleceğe taşımaya çalışıyor.